Rannsóknir sýna

Nikótínvörur hvort sem er í formi púða eða rafretta hafa verið á milli tannanna á fólki undanfarin misseri enda hefur notkunin aukist jafnt og þétt einkum á meðal ungs fólks. Þegar kemur að lýðheilsu er mikilvægt að halda tveimur staðreyndum til haga: Í fyrsta lagi er nikótín mjög ávanabindandi efni. Í öðru lagi sýna rannsóknir að nikótín eitt og sér veldur ekki krabbameini, lungnasjúkdómum eða hjartasjúkdómum.

Í fræðslukverinu Hættu nú alveg um reykleysismeðferð og skaðsemi reykinga, kemur þetta fram: Á Íslandi hefur náðst frábær árangur í að stemma stigu við reykingum og Íslendingar verið í fararbroddi í reykingavörnum. Íslenskir grunnskólabekkir eru næstum reyklausir en ennþá reykja tæplega 6% fullorðinna hérlendis daglega, sem þó er eitt lægsta reykingahlutfall í heiminum. Markmiðið er að ná þessu hlutfalli niður í 0% og gera Ísland þar með að fyrsta reyklausa landinu í heiminum. Til mikils er að vinna því fórnarkostnaður við reykingar er gríðarlegur, ekki aðeins fyrir þá sem reykja, heldur samfélagið í heild.

Einkennilegt er að fella nikótínvörur, sem ekki innihalda tóbak, undir sömu löggjöf og hefðbundnar tóbaksvörur. Nikótínvörur eru skaðminni en tóbaksvörur og fjöldi fólks hefur nýtt sér þær til að hætta að reykja eða neyta annara tegunda tóbaks. Löggjöfin ætti að endurspegla að nikótínvörur eru skaðminni valkostur, en ekki leggja þær að jöfnu við tóbaksvörur. Þannig er tryggt að til staðar sé hvati fyrir einstaklinga að kjósa skaðminni valkost en hefðbundna tóbaksvöru. Núverandi áform taka aftur móti ekki mið af þessum sjónarmiðum.

Í grein eftir Bjarna Frey Guðmundsson, einn eiganda Duflands kemur fram að að undanförnu hafi sú hugmynd skotið upp í kollinum að ríkisstjórnin vilji tryggja einokun sína á tóbaki í sessi og gera tóbak að fýsilegri kosti en miklu skaðminni níkótínvörur. Í greinninni segir: Ríkisstjórnin reynir nú að ýta undir samkeppnishæfni tóbaks með lagabreytingu. Það er að minnsta kosti erfitt að skilja nýtt frumvarp öðruvísi. Mögulega er það ekki ætlunin en verður mjög líklega niðurstaðan.

Grein sem birtist á visir.is eftir Bjarna Frey Guðmundsson, einn eigenda Duflands, kemur fram að bann við markaðssetningu á nikótínvörum til barna sé þegar í gildi. Allar umbúðir þurfi að fara í gegnum umsóknarferli og þarfnast samþykkis opinbers eftirlitsaðila áður en þær eru markaðssettar. Það sem vanti hins vegar upp á í dag er virkt, árangursdrifið og gagnsætt eftirlit sem tryggir að tilgangur laganna: að vernda börn og ungmenni, nái fram að ganga í reynd. „Ég skora á heilbrigðisráðuneytið að grípa til aðgerða: styrkja eftirfylgni, skilgreina verkferla og tryggja að eftirlitsaðilar hafi nauðsynlegar heimildir, úrræði og ábyrgð til að framfylgja lögunum. Það er ekki ásættanlegt að vernd barna byggi á góðum fyrirætlunum en veikburða framkvæmd”.

Nikótínvörur hvort sem er í formi púða eða rafretta hafa verið á milli tannanna á fólki undanfarin misseri enda hefur notkunin aukist jafnt og þétt einkum á meðal ungs fólks. Þegar kemur að lýðheilsu er mikilvægt að halda tveimur staðreyndum til haga: Í fyrsta lagi er nikótín mjög ávanabindandi efni. Í öðru lagi sýna rannsóknir að nikótín eitt og sér veldur ekki krabbameini, lungnasjúkdómum eða hjartasjúkdómum.

Undanfarin misseri hefur því verið haldið fram af starfsfólki heilbrigðisstofnana hér á landi að notkun tóbakslauss nikótíns ein og sér leiði til alvarlegra langvinnra sjúkdóma. Þessar fullyrðingar eru ekki studdar af vísindalegum staðreyndum. Rannsóknir sýna að nikótín, þótt vissulega ávanabindandi sé, valdi ekki krabbameini, lungnasjúkdómum, hjartasjúkdómum eða heilablóðfalli. Þau hættulegu efni sem sígarettur innihalda, svo sem tjara, arsenik og önnur eiturefni í brennandi tóbaki, eru ábyrg fyrir þessum sjúkdómum, þegar þeir koma upp, ekki nikótínið eitt og sér.

„Sé markmið heilbrigðisráðherra að draga úr neyslu á nikótínvörum ætti hann að líta til þess árangurs sem náðst hefur í að draga úr tóbaksneyslu hér á landi. Sá árangur náðist einna helst með aukinni fræðslu, þar sem áhersla var lögð á að upplýsa einstaklinga um skaðleg áhrif tóbaks, en nikótínvörur og nikótínlyf eiga einnig stóran þátt í þeim árangri.“ 

Rafrettur eru háðar ströngu regluverki í Danmörku, en vöruflokkurinn er engu að síður löglegur. Hann fellur undir víðtækt bann á markaðssetningu, auk banns við sýnilegri framsetningu í verslunum og kröfu um ómerktar/einsleitar umbúðir. Að auki gilda strangar kröfur um vörueiginleika svo sem það að aðeins eru leyfð bragðefnin tóbak og mentól. Frá því að bragðtakmarkanir á rafrettum tóku gildi 1. apríl 2022, hefur Danmörk séð verulega aukningu í notkun meðal ungmenna undir lögaldri.

Með beiðni á þskj. 412 frá Jódísi Skúladóttur og fleiri alþingismönnum var þess óskað að heilbrigðisráðherra flytti Alþingi skýrslu um niðurgreiðslu nikótínlyfja. Í skýrslubeiðni er þess óskað að fjallað verði m.a. um áætlaðan fjölda fólks sem reykir, notar tóbak eða aðra vöru sem inniheldur nikótín, samsetningu hóps reykingamanna eftir helstu félags- og efnahagsbreytum, samfélagslegan kostnað reykinga, samanburð á árangri þess að hætta að nota nikótín í formi tóbaks eða annarrar vöru sem inniheldur efnið með og án lyfjameðferðar og ábata þess að greiða niður nikótínlyf. Við gerð skýrslunnar var meðal annars kallað eftir upplýsingum frá embætti landlæknis og eru þær tölulegu upplýsingar sem hér koma frá fyrstu tíu mánuðum ársins 2023.